Kennarahskli slands, rttabraut

Lokaverkefni til B.Sc gru

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Flagsleg hrif

 

 

 

 

 

 

rtta  fatlaa

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Reykjavk, aprl 2004

Gubjrg Hkonardttir

kt. 20.01.79-4399


 

 

 

 

 

 

 

 

essi rannskn er unnin af Gubjrgu Hkonardttur sem lokaverkefni til B.Sc gru rttafri vi Kennarahskla slands. Leibeinendur voru Viar Halldrsson, flagsfringur og Anna Karlna Vilhjlmsdttir, framkvmdastjri rtta og treislusvis rttasambands Fatlara.

 


SAMANTEKT

 

Rannsknin er ger flagslegum hrifum rtta fatlaa. tttakendur voru 42 einstaklingar me msar lkamlegar fatlanir, . Lagur var fyrir spurningalisti sem innihlt fjlttar spurningar (sj viauka I). Einnig voru tekin vitl vi fatlaa einstaklinga, einn sem er me mefdda ftlun og annan sem er me unna ftlun. Niursturnar voru mjg margttar. fyrsta lagi var komist a v a eir sem eru me mefdda ftlun hreyfa sig oftar viku en eir sem eru me unna. Af eim sem eru sklaaldri eru ekki margir sem taka tt rttatmum eir su annarri hreyfingu. Ekki tkst a f fram stur fyrir v. eir sem hreyfa sig oftar viku hafa betri sjlfsmynd og meira sjlfstraust. Einnig eru eir meira gagnrnir sjlfa sig og hrddir vi a meta sig. A lokum voru a flagslegu hrifin sem lagt var upp me. ar kom ljs a eir sem hreyfa sig oftar eru virkari en eir sem hreyfa sig sjaldnar, bi flagslega sem og einir. Ljst er a rttir hafa flagsleg hrif en ekki er vita hver orsakatengslin eru.
Efnisyfirlit

 

1. KAFLI 5

INNGANGUR.. 5

1.1 Lkamleg ftlun. 5

1.2 Mismunandi lkamlegar fatlanir 6

1.2.1 Hreyfihamlair 6

1.2.2 Blindir/sjnskertir 7

1.2.3 Heyrnardaufir 8

1.3 rttir og lkamleg ftlun. 8

1.4 rttir fatlara og alagaar rttir 11

1.5 Fyrri rannsknir 12

1.5.1 Ungt flk 92. 12

1.5.2 ing rtta fyrir fullorna me lkamlega ftlun: Reynsla af rttabum fyrir fatlaa 13

1.5.3 Samanburur sjlfsmynd einstaklinga me og n lkamlegrar ftlunar 15

2. KAFLI 16

AFER.. 16

2.1 Rannsknarafer. 16

2.2 i og rtak. 16

2.3 Gagnasfnun. 16

2.4 Framkvmd. 17

2.5 rvinnsla. 17

3. KAFLI 18

NIURSTUR I Megindlegur hluti 18

3.1 Tnidreifing. 18

3.2 rttir og lkamsjlfun. 19

3.4 rttirnar og sklinn. 23

3.5 rttirnar og sjlfsliti. 24

3.6 rttirnar og flagslfi. 28

3.6.1 Einn. 28

3.6.2 Me fjlskyldunni og/ea ttingjum.. 31

3.6.3 Me vinum og/ea kunningjum.. 33

NIURSTUR II Eigindlegur hluti 37

3.7 Vitl 37

3.7.1 Svanur Ingvarsson. 37

3.7.2 Anna Gurn Sigurardttir 39

4. KAFLI 41

UMRUR.. 41

4.1 Umrur 41

4.1.1 Almennt 41

4.1.2 Sklinn. 42

4.1.4 Sjlfsliti. 42

4.1.3 Flagsskapurinn. 43

4.2 Lokaniurstur 44

Heimildaskr. 45

akkaror. 47

VIAUKI I - Spurningalisti 48


1. KAFLI

INNGANGUR

 

rttir voru lngum taldar einungis vera fyrir sem voru hraustir og gu formi. Me runum hefur essi skoun breyst og dag eru rttir taldar vera fyrir alla. rttir fatlara hafa tt undir hgg a skja og a var ekki fyrr en um 20. ldina a r nu almennri tbreislu. Hr landi fer lti fyrir rttum fatlara, a m eiginlega segja a r su snilegar. En hva er tt vi me rttum fatlara? J egar tala er um rttir fatlara er tt vi alagaar ea breyttar rttir sninar a rfum hvers og eins. Fatlanir eru af msum toga og er v ekki hgt a tala um eitthva eitt kvei essu samhengi. a sem hentar einum getur veri vonlaust fyrir annan.

En hvaa hrif hafa rttir? Eru r ekki bara til a brjta niur og vera til ess a fatlair tta sig a eir geti ekki gert hlutina? Nei vert mti. ar sem a rttirnar eru alagaar eru r gerar eftir rfum hvers og eins einstaklings og v eiga allir mguleika jkvri upplifun gegnum rttirnar. r geta annig eflt og auki sjlfstraust sem og sjlfsmynd hvers og eins.

Vert er a skoa auk essa hvaa forsendum flk byrjar a fa rttir og af hverju a helst rttunum. t fr essu sjnarmii kom upp rannsknarspurningin: Hafa rttir flagsleg hrif fatlaa? og verur leitast vi a svara henni me essari rannskn.

 

1.1 Lkamleg ftlun

Lkamleg ftlun er stand komi til vegna lkamlegra ea lffrilegra tta sem orsakast t.d. af sjkdmi, veikindum, erfum, fingargalla ea slysi. etta stand getur haft hrif og/ea takmarka dagleg strf vikomandi. Srstaks tbnaar getur veri rf til a bta standi. (http://www.who.int/health_topics/disabled_persons/en/ 15.04.04)

1.2 Mismunandi lkamlegar fatlanir

Lkamlegar fatlanir geta veri af msum toga og geta veri bi mefddar og unnar. Lkamlega ftluum er skipt hpa eftir ftlun sinni og getustigi. rttum fara essir flokkar t.d. eftir v hversu alvarleg ftlunin er. rttasamband fatlara skiptir ftluum annig hpa: blindir/sjnskertir, hreyfihamlair og geta eir bi veri ea n hjlastls og a lokum eru a heyrnardaufir. Athugi a essi skipting vi sem eru lkamlega fatlair (http://www.isisport.is/if 25.03.04 ).

 

1.2.1 Hreyfihamlair

Sem dmi um hreyfihamlaa eru mnuskaair en eir geta veri me paraplegi sem er lmun beggja ganglima og quadriplegi sem er lmun llum tlimum. a fer eftir stasetningu skaans hryggjarslunni hver tbreisla lmunarinnar er. Skai ofan vi 2. brjstlihryggjarli (TH-2) veldur quadriplegi en near veldur pariplegi. Orsakir mnuskaa eru slys en um 85% orsakast ar af ea anna sem er um 15%. Slys geta veri umferarslys, fall ea rttir svo eitthva s nefnt. Undir anna falla xli ea vi mnu, blingar ea bltappi um mnunnar, blgur mnuvef sem og mefddir gallar hryggslu ea mnu.

Nst er a klofinn hryggur (spina bifida) en a er fingargalli sem einkennist af v a einn ea fleiri hryggjarliir eru ekki elilega roskair. etta getur orsaka a mnan og taugartur rstast t r mnugngunum og mynda eins konar poka hryggnum. essi poki er eingngu varinn unnu hlagi og er v mikilli httu a skaast. a fylgja essu mismiklar hreyfi- og skyntruflanir en kvarast strargran af str og stasetningu skemmdarinnar (Frslunefnd rttasambands fatlara 2001:89-94).

Dmi um klofinn hrygg

Annar flokkur hreyfihamlara er aflimanir en r algengustu eru ganglim, fyrir ofan ea nean hn, vi hn, mjm ea xl og hnd, fram- ea upphandlegg. Orsakir eru margttar en geta veri slys, xli og oftast illkynja, t.d. krabbamein, blrsatruflanir, t.d. sem afleiing af sykurski og egar aklkunar verur vart og a lokum skingar.

Nst ber a geta heilalmunar (cerebral palsy) en a er heilaskai sem sr sta ur en heilinn er fullroskaur, .e.a.s. fsturskeii, vi fingu ea fyrstu rum barnsins. Skainn er varanlegur en eykst ekki. Afleiingar geta veri a hreyfiroski verur ekki elilegur og a bi vi um vibrg sem og einfld hreyfimynstur, t.d. a rlla og skra. a eru mrg sari einkenni sem fylgja heilalmun en eirra meal eru spastskar lamanir, tgangur og saksagangur (einstaklingur krossar hn hverju skrefi), sjlfrar hreyfingar svo sem rykkir ea titringur og skert sjn og/ea heyrn.

 

 

eim sem f heilalmun er skipt flokka og eru eir eftirfarandi:

 

Quadri- ea tetraplegi: Lmun llum fjrum tlimum

Hemiplegi: Lmun rum lkamshelmningnum

Triplegi: Lmun remur tlimum

Monoplegi: Lmun einum tlim

Paraplegi: Lmun bum ganglimum

Diplegi: Lmun tveimur tlimum

(Frslunefnd rttasambands fatlara 2001:111-117).

1.2.2 Blindir/sjnskertir

Eins og rum ftlunum er blindum/sjnskertum skipt flokka. S sem er flokki B1 er anna hvort algerlega blindur ea er me ljsskynjun og sr sterkt ljs um meters fjarlg en ekki handahreyfingu. flokk B2 fara eir sem eru me hreyfiskynjun, sj 1-2 m fjarlg a sem venjulegt flk sr 60 m farlg, ea ferasjn en sj eir 2-3 m fjarlg a sem venjulegt flk sr 60 m fjarlg. A lokum er a flokkur B3 en eir sem eru honum eru lglega blindir (1/10 af venjulegri sjn). Orsakir geta veri margvslegar en sem dmi m taka fingargalla, svo sem sjkdma sjntaug, glku og sykurski (Sigurbjrn rni Arngrmsson, 2004).

1.2.3 Heyrnardaufir

Heyrnardaufum er skipt flokka eftir v hversu miki eir heyra. Fyrst eru eir sem eru me vga heyrnaskeringu en eir heyra um 21-40 dB[1]. Nst er meal heyrnaskering og heyrir vikomandi hlj sem er 41-60 dB. eftir v kemur alvarleg heyrnarskering og heyrir vikomandi hlj sem eru bilinu 61-85 dB. A lokum er a heyrnarleysi en heyrir vikomandi hlj sem eru yfir 85 dB og upp a a heyra alls ekki neitt. Til vimiunar er mannsrdd um 40 dB (Margrt Ggja rardttir, 2004).

Heyrnardeyfa getur, eins og arar fatlanir, veri mefdd ea unnin. Orsakir fyrir unninni heyrnardeyfu geta t.d. veri heilahimnublga og vrusar, sjkdmar mieyra eins og t.d. blgur og hvai (Sigurbjrn rni Arngrmsson, 2004).

 

1.3 rttir og lkamleg ftlun

a er ekki langt san fatlair fru a stunda rttir ann htt sem eir gera dag. hugum almennings hafa rttir einkum veri fyrir lkamleg hreystimenni til a sna hvers au eru megnug og til a skera r um hver mestur garpur er (Sigurur Magnsson og Sigurur . Frijfsson 1998:11). byrjun voru a a mestu leyti heyrnarlausir sem stunduu skipulaga rttastarfsemi og m rekja elstu heimildir um ikun til 1888 a rttaflag fyrir heyrnarlausa var stofna Berln. runin var hg og a var ekki fyrr en lok fyrri heimsstyrjaldarinnar egar fjldi slasara hermanna sneri til skalands og Englands a miki af rttaflgum fyrir fatlaa voru stofnu (Frslunefnd rttasambands fatlara 2001:sgulegt yfirlit). Um 20. ldina ni rttaikun fatlara san almennri tbreislu en m segja a skipulagt rttastarf meal fatlara hafi byrja. lok seinni heimsstyrjaldarinnar var nausyn rttastarfsemi fyrir fatlaa mjg mikil ar sem hundru sunda, jafnvel milljnir manna komu heim af vgvellinum margvslega fatlair. essi hpur urfti asto og endurhfingu a halda og voru rttir m.a. hluti af v (Sigurur Magnsson og Sigurur . Frijfsson 1998:12).

Upphaf rtta fatlara eins og vi ekkjum r m rekja til taugaskurlknisins Sir Ludwig Guttman, yfirlknis Mandeville sjkrahsinu Englandi. Hann gengdi meal annars v hlutverki a hla a strshrjum mnnunum. Honum fannst rangurinn oft ekki mikill og tk upp v a lta sjklingana stunda alls kyns rttir. rangurinn af v lt ekki sr standa (Frslunefnd rttasambands fatlara 2001:sgulegt yfirlit). Guttman lt byggja rttaleikvang fyrir fatlaa vi sjkrahsi ri 1952 og hf sama r a jlfa fatlaa skipulegan htt mrgum rttagreinum. Hann st einnig fyrir landskeppni fatlara Englandi leikvanginum (Sigurur Magnsson og Sigurur . Frijfsson 1998:12). tbreisla rtta fyrir fatlaa var mikil og rf var fyrir menntaa leibeinendur. a var ri 1948 a fyrsta leibeinendanmskeii sem vita er um var haldi skalandi. a sama r voru fyrsta skipti haldnir aljaleikar fatlara rttamanna Stoke Mandeville. Stoke Mandeville leikarnir hafa veri haldnir r hvert san og taka um 7000-8000 rttamenn og -konur vsvegar a r heiminum tt. En a eru fleiri rttamt fatlara haldin og af erlendum mtum er helst a nefna Norurlandamt, Evrpumeistaramt, heimsmeistaramt og lympumt en au eru haldin fjra hvert r (Frslunefnd rttasambands fatlara 2001:sgulegt yfirlit).

rttir jna msum tilgangi fyrir fatlaa og a mrgu leyti rum heldur en fyrir sem ekki eru fatlair. r eru til a mynda mjg miki notaar endurhfingu og eru metanlegur ttur a endurbyggja og vihalda lkamsgetu fatlas einstaklings (Sigurur Magnsson og Sigurur . Frijfsson 1998:15).

Markmi rttaikunar er a stula a v a fatlaur einstaklingur byggi upp me sjlfum sr btta sjlfsmynd, sjlfsviringu, gun, keppnisanda og flagsroska, en allt eru etta mikilvg atrii v a gera ftluum einstaklingi kleift a brjta sr lei t r eirri einangrun sem hann getur lent (Sigurur Magnsson og Sigurur . Frijfsson 1998:16).

 

Vihorf gar rttakeppni hj ftluum einstaklingum hafa veri blendin. Vegna neikvrar reynslu gegnum sigur hafa einstaklingar me ftlun oft veri hvattir til a keppa ekki. Fatlair einstaklingar hafa veri litnir sem lkamlega ri og ar me eingngu taldir hafa not fyrir rttir sem endurhfingar- og meferarrri en ekki til a keppa eim. Fatlair sem keppa ea geta keppt samhlia ftluum einstaklingum eru litnir sem undantekning frekar en regla. En vihorfin eru a breytast dag (Karen P. DePauw og Susan J. Gavron 1995:10).

Vihorf samflagsins til fatlara rttum hafa leitt til ess a hindranir hafa veri vegi tttku eirra. Enn dag eru hindranir sem standa vegi eirra en vihorfin hafa a vissu leyti breyst og hindranirnar minnka. dag eru vihorfin au a flokka fatlaa eftir v sem eir geta en ekki eftir v hva eir geta ekki gert. meal eirra hindrana sem standa vegi eirra eru skortur : skipulgu rttastarfi, upplstri reynslu af rttum snemma vinni, fyrirmyndum, agengi a jlfurum og fingatlunum, agengilegum rttamannvirkjum sem og fjrhagurinn. a sem einna helst hefur stula a v a essar hindranir hafa minnka eru aukning fjlda rttatkifra sem og aukinn sjanleiki rtta fyrir fatlaa og kvenar fyrirmyndir meal fatlara rttamanna (Karen P. DePauw og Susan J. Gavron 1995:10-11).

ri 1992 var rstefnu evrpskra rherra byrg fyrir rttir komi fram me msar hugmyndir sem kallaar voru Evrpsk skipulagsskr fyrir rttir fyrir alla: fatlair einstaklingar. essari skipulagsskr kemur meal annars fram eftirfarandi:

1) Fatlair einstaklingar eru eir sem ekki eru frir um a taka tt flestum rttum ea afreyingu/tmstundagamni n algunar formi srstaks tbnaar ea finga. essa skipulagsskr er mikilvg vegna ess a a) fatlair einstaklingar hafa sama rtt til a stunda rttir eins og fatlair einstaklingar, b) rttir bta lfsgi eirra sem r stunda, c) fatlair einstaklingar geta n hsta stig keppni og d) fatlair einstaklingar gra bi lkamlega og flagslega tttku. essum forsendum er nausynlegt a kynna rttir fatlara og hvetja til stundun eirra.

2) rtta- og jlfunarastur vera a vera agengilegar fyrir fatlaa. rttum er sameining fatlara einstaklinga og fatlara nausynleg. a arf a sj fyrir a bostlum su fullngjandi rttatkifri fyrir fatlaa einstaklinga. Almenn rttaflg vera a taka meiri byrg sig fyrir rttarfum sem og rttahuga fatlara einstaklinga. almennum sklum a sj fyrir rttakennslu fyrir nemendur me ftlun.

3) rttir fatlara eiga a hljta umfjllun fjlmila til a a) hafa jkv hrif vihorf almennings til fatlara einstaklinga, b) n fleiri ftluum einstaklingum rttir og c) skapa akklti til fatlara rttamanna til jafns vi fatlaa rttamenn. (Karen P. DePauw og Susan J. Gavron 1995:104-106).

 

1.4 rttir fatlara og alagaar rttir

egar tala er um rttir fatlara er oft spurt: Hvaa rttagreinar geta fatlair eiginlega stunda? htt er a fullyra a mguleikarnir fyrir fatlaa eru nnast tmandi. fstum tilvikum er a ftlunin sjlf sem takmarkar tttku fatlara rttastarfi.  a sem vegur mun yngra eru utanakomandi ttir s.s. slm akoma a fingasta, hugaleysi vikomandi og skortur hjlpartkjum. etta m ekki skilja annig a allir fatlair geti stunda allar rttagreinar hins vegar geta rugglega allir fundi eitthva vi sitt hfi. a sem hefur auvelda ftluum sustu r er r run hnnun hjlpartkja til a nota vi rttaikun. N eiga stugt fleiri einstaklingar auvelt me a finna irttagrein vi hfi. Sem gott dmi um etta er a dag keppa blindir t.d. skotfimi me asto hljskfu, hver hefi tra v fyrir nokkrum rum? En rtt fyrir etta getur sumum tilfellum urft a alaga greinarnar, .e.a.s. laga leikreglur a rfum einstaklingsins. (http://www.isisport.is/if/ 18.04.03)
egar tala er um alagaar rttir er tt vi rttir sem eru breyttar ea bnar til eftir einstkum rfum einstaklinga me ftlun. Alagaar rttir er hgt a nota mrgum tilvikum, bi ar sem veri er me hp fatlara einstaklinga sem og egar veri er me blandaan hp af bi ftluum og ftluum einstaklingum. Til a skra etta betur m segja a krfubolti s rttagrein en hjlastlakrfubolti s algu rttagrein. Hgt er a nota r t.d. sem sklarttir, til gamans, sem endurhfingar- og meferarrri ea hreinlega sem hluta af lfsstl einstaklings. A sjlfsgu m einnig nota r til a n rangri og frama kveinni grein (Joseph P. Winnick 1995:5).
r greinar sem stundaar eru slandi eru boccia, bogfimi, bortennis, frjlsar rttir, knattspyrna, lyftingar og sund. Einnig hefur veri unni v sustu r a kynna vetrarrttir en r hafa ekki n fstum sessi hr landi. (http://www.isisport.is/if/ 18.04.03)


1.5 Fyrri rannsknir

Lti er til um fyrri rannsknir nkvmlega sama svii. Enn fremur er mjg lti til um fyrri rannsknir svii ftlunar slandi. Eftirfarandi rannsknirnar tengjast efninu msan htt og er hgt a bera einstaka tti essarar rannsknar saman vi r.


1.5.1 Ungt flk 92

Margar rannsknir hafa snt fram mikilvgi hreyfingar og lkamlegrar jlfunar fyrir ga heilsu. eirra meal er rannsknin Ungt flk 92 sem rlfur rlindsson, orlkur Karlsson og Inga Dra Sigfsdttir geru hgum og lan slenskra ungmenna (1994). tttakendur voru nemendur 8., 9. og 10. bekk llum grunnsklum landsins sem mttu tma egar spurningalistar voru lagir fyrir. rtaki var a takmarka vegna kostnarar vi tlvu skrningu og voru v allir nemendur 9. og 10. bekk rtakinu en tilviljunarkennt rtak var dregi r tfylltum spurningalistum 8. bekk, 50% strkar og 50% stelpur. Einnig var dregi 30% tilviljunarrtak framhaldssklanemenda en niursturnar hr eftir miast vi grunnsklanemendurna.

Niurstur sndu a eir unglingar sem stunda rttir hafa meira sjlfstraust heldur en eir sem ekki stunda rttir, einnig jst eir sur af unglyndi og kva. rttastarfinu er lg hersla menningarleg og flagsleg gildi og vihorf sem geta haft hrif hegun flks auk ess sem tttku rttum fylgir oft flagsskapur sem og ngja. ,,a m v me sanni segja a sjlfsmynd einstaklingsins s senn afsprengi og hreyfiafl flagslegra samskipta og athafna. (Um gildi rtta fyrir slensk ungmenni, bls. 85). a kemur einnig fram a rttir skipa stran sess lfi slenskra unglinga.

Einn tta essarar rannsknar var tengsl rtta, sjlfsviringar og lkamsmyndar. Niurstur sndu jkvtt samband milli sjlfsviringar og lkamsmyndar annars vegar og rttaikunar unglinga, getu rttum og lkamsjlfunar hins vegar. a er er ekki vita hva er orsk og hva er afleiing essu sambandi. egar borin er saman fylgni milli mats eigin getu rttum og sjlfsviringar annars vegar og lkamsjlfunar og sjlfsviringar hins vegar m sj a tengsl lkamsjlfunar vi sjlfsviringu eru sterkari en tengsl getu rttum vi sjlfsviringu. jlfunin sem slk virist hafa meiri hrif sjlfsviringu og lkamsmat einstaklingsins en geta ea frammistaa rttum. a kemur fram a erfitt er a fullyra hva a er vi lkamsjlfunina sem hefur hrif lkamsmat og sjlfsviringu.

Sjlfsviring og jkv lkamsmynd eru ttir gri lan flks. annig fylgir betri lan meiri sjlfsviringu og jkvari lkamsmynd. Ef gert er r fyrir a aukin geta rttum og aukin jlfun samfara tttku rttum auki sjlfsviringu og bti lkamsmynd unglinga og jafnvel flks llum aldri m sj hve miki gildi rttir hafa. (Um gildi rtta fyrir slensk ungmenni, bls. 89)

 

1.5.2 ing rtta fyrir fullorna me lkamlega ftlun: Reynsla af rttabum fyrir fatlaa

Rannskn sem ger var af Candace Ashton-Shaeffer, Heather J. Gibson, Carl E. Autry og Carolyn S. Hanson Flrda (2001) og var rannsknarefni reynsla nu karlmanna og sex kvenmanna me lkamlega ftlun af v a taka tt rttabum fyrir fullorna me lkamlega ftlun sumari 1998 og var tilgangurinn a rannsaka vihorfi til tttku slkum bum. Engin rannskn hafi ur veri ger gagnsemi slkra fingaba fyrir menn og konur me mismunandi fatlanir, getu og rttalegan bakgrunn.

tttakendur voru 15, 9 karlmenn og 6 konur. Mealaldur var 34,8 r, en aldurinn ni fr 20 og upp 50 ra. Allir tttakendur voru lkamlega fatlair. Fjrir af tttakendunum voru atvinnurttamenn, sj voru lkamlega virkir annarri afreyingu og/ea hjlastlarttum og fjrir voru ekki lkamlega virkir fyrir birnar. Rannsknin flst rttabunum en einnig v a sex mnuum eftir a bunum lauk var haft samband vi tttakendurna aftur og teki vital vi um reynslu eirra af bunum.

gegnum nin vitl vi tttakendurna komu rj aalatrii fram. fyrsta lagi voru sannanir sem bentu til ess a fylgst vri ni me tttakendum daglegum samskiptum snum vi fatlaa, .e. a fatlair litu hornauga og dmdu ar sem eir uppfylla ekki stluu mynd sem er til staar. etta leiddi endurteki til tilokunar fr msum flagslegum stum. Einnig hafi etta hrif samskiptum eirra vi ara tttakendur bunum og kom fram ann htt a au fylgdust ni hvert me ru og dmdu jafnvel hvert anna. ru lagi var a mtstaan sem au mta ar sem au uppfylla ekki essa stluu mynd sem er til staar og hvernig au nota rttir sem og reynsluna r bunum til a standast essa mtstu. rija lagi var teki eftir v a aukinn styrkleiki og kraftur fylgdu rttaupplifuninni.

Hva fyrsta ttinn varar kom ljs egar hlusta var reynslu hps af flki me mismunandi ftlun a svo virtist vera sem dagleg samskipti eirra vi fatlaa einkennast af v a fylgst er ni me eim. ar sem lkamar eirra standast ekki normin eru eir sendurteki tilokair og jafnvel litnir me hrslu. En a var ekki einungis a a fatlair vru litnir hornauga fyrir ftlun sna af ftluum og sttu tilokun ess vegna heldur fylgdust eir lka me og dmdu hvern annan. tttakendur bunum bru alvarleika ftlunar sinnar vi ftlun annarra tttakenda.

Mtstaan kemur fram ann htt a fatlair tiloka fatlaa og segja ekki geta veri me t.d. rttum. Hluti af v a standast essa mtstu er a sna ftluum a eir ftluu geti.

Hva aukinn styrkleika og kraft varar tluu flestir tttakendur um a a hafa veri einangrair fyrir rttabirnar en bunum upplifu eir a eignast vini, flk sem var lka fatla. au uppgtvuu einnig flest a au gtu gert meira en au hldu.

Fyrir tttakendurna var reynslan r rttabunum ekki eingngu mguleikinn a taka tt rtt heldur einnig a upplifa glei og gaman, last sjlfsryggi getu eirra, vera au sjlf v samhengi sem samykkir bi a sem au geta sem og ftlun eirra og a lra nja hluti.

Lokaniurstur uru r a gegnum a a standast flagslega skmm tengda lkamlegum afkstum og tliti upplifu tttakendur bunum aukinn kraft sjlfu sr tengslum vi sjlfsti, sjlfstraust, kunnttu og flagsleg samskipti. tttakendurnir upplifu lkama sna og sl sem sterk og kraftmikil. rttir hjlpuu til vi a standast mtstuna sem og gfu aukinn kraft og ni etta langt fram yfir reynslu rttum. Rannsknin bendir einnig til gra af tkifrum rttum ar sem fatlair eru askildir fr ftluum og hvetja til hpsamstu.

 

1.5.3 Samanburur sjlfsmynd einstaklinga me og n lkamlegrar ftlunar

Rannskn sem ger var af Sing-Fai Tam 1998 Knverjum. tttakendur voru 300 fullornir fatlair einstaklingar valdir af handahfi sem og 250 fatlair. Spurningalistar voru sendir til tttakenda sem voru valdir af handahfi. 214 spurningalistar fr ftluum skiluu sr til baka en 200 fr ftluum.

Bori var saman sjlfsmynd fatlara vi fatlaa. a kom ljs a fatlair hafa mun jkvari sjlfsmynd heldur en fatlair. Einnig sndi a sig a fatlair eiga auveldara me a taka gagnrni og eru gagnrnni sjlfa sig.

sta fyrir essum mun geti veri a einstaklinga me lkamlega ftlun skortir almennt jkva lfsreynslu ar sem a eir eru flagslega vanvirtir og litnir hornauga vegna ftlunar sinnar og ennan htt er eim gert a finnast eir vera ri ftluum.

sta fyrir llegri sjlfsmynd fatlara einstaklinga gti bent til a endurhfing eirra s fullngjandi. Endurhfing a hjlpa ftluum einstaklingum a tta sig v hva eir eru raun frir um. essir tttakendur gtu hafa fundi fyrir fordmum og sjlfsti.

rannskninni kom einnig fram a einstaklingar hp fatlara voru mun minna gagnrnir sjlfa sig heldur en eir ftluu. etta gti endurspegla lngun eirra fyrir flagslegt samykki. essi litla sjlfsgagnrni gti leitt til minna sjlfsryggis og til ess a einstaklingurinn verur lokari.

 


2. KAFLI

AFER

 

2.1 Rannsknarafer

Rannsknin er bygg bi megindlegri sem og eigindlegri vsindaafer. egar tala er um megindlegar rannsknir er tt vi a upplsingum er safna t.d. me spurningalistum en eirri afer er beitt essari rannskn. egar eigindlegri afer er beitt er aftur mti fari stainn og hpurinn sem a skoa kannaur. etta m t.d. gera me v a taka vitl og a er ann htt sem eigindlega aferin kemur inn essa rannskn.

 

2.2 i og rtak

i rannsknarinnar eru allir einstaklingar me eingngu lkamlega ftlun. Ekki tkst a f upplsingar um hve margir eir eru slandi og v ekki hgt a mia t fr neinum kvenum fjlda.

rtaki var handahfsval lkamlegra fatlara einstaklinga. tttakendur voru fengnir mist rttafingum fatlara, hj sjkrajlfurum, gegnum Sjlfsbjrg ea fyrir milligngu rttasambands fatlara. Alls mynduu 45 manns rtaki en svrunin var fr 42 einstaklingum. Heildarsvrun mia vi lista sem voru lagir fyrir var mjg g ea 93%. tttakendur voru aldrinum 13 og upp 90 ra og a voru 13 konur og 29 karlmenn.

 

2.3 Gagnasfnun

Megindlega aferin er formi spurningalista, sj viauka I, sem var lagur fyrir tttakendur. essi spurningalisti var gerur a fyrirmynd spurningalista r rannskninni Ungt flk 92 sem og eftir spurningalistum r rannskninni Lfstll 9 og 15 ra slendinga 04.

Spurningalistinn er 12 blasur og innihlt fjlttar spurningar sem nu m.a. yfir kyn, aldur, ftlun, rttastundum, rttagrein, jlfara, rttir skla, lkamlegt heilbrigi, andlega lan og fleira. Langflestum spurningum tti a svara me v a merkja vi einn gefinn valmguleika eftir v sem best tti vi. gat vikomandi urft a skrifa einstaka tilfellum ef eitthva anna tti betur vi. Einnig var gefinn kostur v lokin a koma me athugasemdir ef r vru einhverjar sem tengdust efninu.

Eigindlega aferin var formi vitala sem tekin voru vi tvo einstaklinga me ftlun ar sem annar er me mefdda ftlun en hinn me unna.

2.4 Framkvmd

Byrja var a gera spurningalistann klran en egar v var loki var stt um leyfi til Persnuverndar fyrir fyrirlgn. egar leyfi var fengi var haft samband vi rttaflg fatlara vs vegar um landi til a f tttakendur, einnig var haft samband vi sjkrajlfara sem og Sjlfsbjrg. Spurningalistar voru lagir fyrir bilinu 01. 25. mars 2004 en vitl voru tekin 06. og 14. aprl. Spurningalistar voru mist lagir fyrir af mr, jlfara, sjkrajlfara ea a tttakendur fru me listana heim og skiluu eim nstu fingu.

2.5 rvinnsla

Niurstur knnunarinnar voru settar inn SPSS og unni r eim t fr v. Grf voru unnin Excel. t fr v voru niursturnar unnar. Til a meta fylgni var Pearson Correlation (r) notu og er mia vi a fullkomin fylgni s ef r = 1,0. Eftir v sem r fer minnkandi er minni fylgni. Fylgnin getur bi veri jkv og neikvi, .e. r = 1 ea r = -1 eru bi mikil fylgni en a fyrra er jkv fylgni og a seinna er neikv fylgni.

Engar fyrri rannsknir eru til v efni sem veri er a rannsaka hr og v engin rannskn sem er hgt a bera nkvmlega saman vi. Hins vegar eru niursturnar bornar vi rannsknir svipuum svium.

treikningum verur a taka tillit til ess a rtaki var lti og ltill hpur sem veri er a mia vi.

 


3. KAFLI

NIURSTUR I Megindlegur hluti

 

3.1 Tnidreifing

Eins og ur kemur fram voru tttakendur rannskninni 42 og skiptust 69% karlmenn (n = 29)[2] ea og 31% konur (n = 13). Aldurinn dreifist mjg miki, elsti tttakandinn er fddur 1912 og s yngsti 1991 en migildi er 1982 (mealtal 1974,17). Flestir voru fddir bilinu 1982 1990 ea 22.

Ftlun tttakenda var mist mefdd ea unnin en a voru 64,3% (n = 27) sem eru me mefdda ftlun og 35,7% (n =15) me unna. Einnig skiptist hn msa flokka; 4,8% (n = 2) eru blindir/sjnskertir, 9,5% (n = 4) hreyfihamlair, 50% (n = 21) hreyfihamlair en ekki hjlastl, 31% (n = 13) eru hreyfihamlair og hjlastl og 4,8% (n = 2) voru me fleiri en eina af essum ftlunum en r voru hreyfihmlun og heilalmun og hreyfihmlun og ekki me fullan andlegan roska.

 


3.2 rttir og lkamsjlfun

Af essum 42 fa 43,9% (n = 18) me rttaflagi fyrir fatlaa, 17,1% (n = 7) eru ekki rttaflagi en stunda fingar eigin vegum, 9,8% (n = 4) eru rttaflagi en taka ekki tt fingum, 7,3% (n = 3) hafa aldrei veri rttaflagi, 7,3% (n = 3) eru ekki rttaflagi nna en voru ur, 4,9% (n = 2) eru almennu rttaflagi og 9,5% (n = 4) merktu vi fleira en eitt af urtldu.

Spurt var hversu oft viku vikomandi reyndi sig annig a hann mddist verulega ea svitnai.

a kom ljs a 22,5% (n = 9) hreyfa sig svo til hverjum degi, 22,5% (n = 9) 4-5 sinnum viku, 35% (n = 14) 2-3 sinnum viku, 7,5% (n = 3) einu sinni viku, 10% (n = 4) sgust aldrei hreyfa sig og 2,5% (n = 1) sjaldnar en einu sinni viku.

Nst var spurt hvort vikomandi stundai rttir sem eru ekki vegum rttaflags og ar kom fram a 43,9% (n = 18) gera a 2-3 sinnum viku, 26,8% (n = 11) aldrei, 12,2% (n = 5) einu sinni viku, 7,3% (n = 3) 4-5 sinnum viku og 4,9% (n = 2) svo til hverjum degi og 4,9% (n = 2) sjaldnar en einu sinni viku.

essu nst var spurt hversu oft vikomandi stundai rttir vegum rttaflags og ar voru a 35,1% (n = 13) sem gera a aldrei, 16,2% (n = 6) sjaldnar en einu sinni viku, 13,5% (n = 5) einu sinni viku, 10,8% (n = 4) 2-3 sinnum viku, 18,9% (n = 7) 4-5 sinnum viku og 5,4% (n = 2) svo til hverjum degi.

A lokum var spurt hvort vikomandi stundai ttir/lkamsjlfun rum forsendum og bei um hvaa forsendur a vru. ar voru a 50% (n = 16) sem gera a aldrei, 9,4% (n = 3) sjaldnar en einu sinni viku, 12,5% (n = 4) einu sinni viku, 18,8% (n = 6) 2-3 sinnum viku, 6,3% (n = 2) 4-5 sinnum viku og 3,1% (n = 1) svo til hverjum degi. Arar forsendur voru af msum toga en sem dmi m taka lkamsrkt, blaatbur, hjlreiar, fara til og fr vinnu og anna hjlastl, ski, og fleira.

Bori var saman hvort munur vri v hversu oft viku vikomandi reyndi sig annig a hann mddist verulega ea svitnai eftir v hvort ftlunin vri mefdd ea unnin (r = -0,125).

a kom ljs a af eim sem hreyfa sig 4 sinnum viku ea oftar er mikill meirihluti me mefdda ftlun. Hins vegar er meirihlutinn af eim sem er me unna ftlun a hreyfa sig 2-3 sinnum viku.

Af eim sem stunda rttir reglulega byrjuu 86,2% (n = 25) a fa 14 ra ea yngri, 3,4% (n = 1) byrjuu a fa aldrinum 25-29 ra og 10,3% (n = 3) byrjuu 35 ra ea eldri. 51,9% (n = 14) stunda bi hprtt og einstaklingsrtt, 40,7% (n = 11) stunda einstaklingsrttir og 7,4% (n = 2) hprttir.


tttakendur stunda msar rttagreinar og m sj dreifinguna hr grafinu.

 

Sund er berandi mest stunda og eru alls 15 sem stunda sund, mist sem einu greinina ea me fleirum. Nst eftir koma frjlsar en a eru 3 sem stunda frjlsar, mist sem einu grein ea me rum. a kemur ekki fram egar stundaar eru fleiri en ein grein hver er aalgreinin.

Spurt var hvaa forsendum flk stundai rttir.

Eins og sst grafinu eru langflestir sammla a stunda rttir til a halda sr formi, bta frni sna, hafa a skemmtilegt og gefa sr kraft og orku. a breytist hins vegar egar spurt er hvort a er til a eignast vini ea vera me vinum. er reyndar enn meirihluti sem segist vera sammla en mun fleiri segja hvorki n. egar spurt er hvort vikomandi stundi rttir af v honum var rlagt svo, t.d. af lkni ea sjkrajlfara, eru fstir sammla en dreifingin er jfnust ar.

Nst voru settar fram fullyringar og tttakandi beinn a svara hversu sammla sammla hann vri[3]. Bori var saman hvernig r ttu vi eftir v hversu oft viku einstaklingurinn hreyfir sig annig a hann mist verulega ea svitni. Graf var unni t fr v hverjir voru samla fullyringunum.

Fullyringin mr finnst g hreyfa mig ngu miki var borin saman vi hversu oft viku vikomandi hreyfir sig annig a han mist verulega ea svitni. Fylgnin ar milli er r = 0.471[4] sem ir a fylgnin er nokkur. Eins og sst grafinu eru langflestir af eim sem eru sammla a hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 33.5% (n = 12) eru sammla og ar af hreyfa 14% (n = 5) sig einu sinni viku ea sjaldnar en 19,5% (n = 7) 2 sinnum viku ea oftar.

nnur fullyringin er mr finnst g heilsuhraust(ur) (r = 0,524). Langflestir eru sammla essari fullyringu og mikill meirihluti af eim hreyfir sig 2 sinnum viku ea oftar. 14% (n = 5) eru sammla og jafnmargir segja a eiga hvorki n vi.

rija fullyringin var hvort andleg heilsa vri g (r = 0,475). Langflestir voru sammla eirri fullyringu. Ekki voru nema 5,4% (n = 2) sammla og hreyfa au sig einu sinni viku ea sjaldnar.

Fjra fullyringinn var g erfitt me a hreyfa mig (r = -0,203). Hr var tplega helmingur sammla ea 30,7% (n = 11). 52,9% (n = 19) voru sammla og af eim hreyfa 41,7% (n = 15) sig 2 sinnum viku ea oftar. 16,7% (n = 6) sagi a a tti hvorki n vi.

Sast var sett fram fullyringin g nt ess a hreyfa mig/stunda lkamsjlfun (r = 0,539). Hr voru langflestir sammla og flestir af eim eru a hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 13,9% (n = 5) segja hvorki n og af eim hreyfa 8,4% (n = 3) sig 2 sinnum viku ea oftar. 13,9% eru sammla og af eim hreyfa 11,2% (n = 4) sig einu sinni viku ea sjaldnar.

 

3.4 rttirnar og sklinn

egar spurt var um rttastundun skla kom ljs a 20 einstaklingar ea 47,6% af tttakendum er sklaaldri. Niursturnar sem hr eftir koma miast v t fr eim hpi.

Eins og sst grafinu eru eir sem taka tt tmum minnihluta ea 35% (n = 7). eir sem taka tt eins og eir treysta sr til eru meirihluta ea 50% (n = 9) en eir sem geta ekki teki tt minnihluta. eir sem f ekki a taka tt vegna ftlunar sinnar eru einnig minnihluta en eir sem taka aldrei tt eru miklum meirihluta ea 73,7% (n = 14).

Nst var spurt hvort eim fyndist kennari koma fram vi sig eins og ara nemendur tmanum. ar voru 57,9% (n = 11) sammla, 26,3% (n = 5) sgu a a tti hvorki n vi og 15,8% (n = 3) sammla . Fullyringunni um a krakkarnir koma fram vi au eins og hvert anna voru 68,5% (n = 13) sammla, 15,8% (n = 3) sammla og 15,8% (n = 3) sgu hvorki n. egar spurt var hvort vikomandi lii mjg vel rttatmum voru 47% (n = 8) sammla, 29,4% (n = 5) sgu hvorki n og 23,5% (n = 4) sammla,. San var spurt hvort vikomandi lii illa rttatmum og vildi helst sleppa vi og ar kom fram a 47,1% (n = 8) voru sammla, 29,4% (n = 5) hvorki n og 23,6% (n = 4) voru sammla.

 

3.5 rttirnar og sjlfsliti

Bori var saman hvort munur vri hvernig tttakendur litu sig sjlf[5] eftir v hve oft viku au hreyfu sig annig a au mddust verulega ea svitnuu og graf gert t fr v hverjir sgu fullyringarnar eiga vel vi sig.

Fyrst var bori saman hvort vikomandi fyndist hann vera a.m.k. jafn mikils viri og arir mia vi hversu oft viku hann hreyfir sig (r = 0,200). Eins og sst grafinu var mjg mikill meirihluti sem sagi etta eiga vel vi og af eim voru langflestir a hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 5,1% (n = 2) voru sgu etta eiga illa vi og af eim hreyfa 2,6% (n = 1) sig einu sinni viku ea sjaldnar. 10,3% (n = 4) sgu a a tti hvorki n vi au og ar af hreyfa 7,7% (n = 3) sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nst var a fullyringin g hef marga ga eiginleika (r = 0,089). ar voru einnig langflestir sammla og langflestir af eim hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 12,9% (n = 5) sgu a a tti hvorki n vi og af eim hreyfa 10,3% (n = 4) sig 2-3 sinnum viku. 7,8% (n = 3) sgu a a tti illa vi og af eim hreyfa 5,6% (n = 2) sig 2 sinnum viku ea oftar.

rija fullyringin var g er misheppnu/misheppnaur (r = 0,076). Mjg miklum minnihluta fannst etta eiga vel vi. Hins vegar sgu 89,8% (n = 35) a a tti illa vi og af eim hreyfa 18% (n = 7) sig einu sinni viku ea sjaldnar en 71,8% (n = 28) 2 sinnum viku ea oftar. 5,1% (n = 2) sgu a a tti hvorki n vi og au hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar.

essu nst kom fullyringin mr finnst g geta gert margt jafn vel og arir (r = 0,390). Langflestir sgu etta eiga vel vi sig og flestir af eim hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 10,3% (n = 4) sgu etta eiga illa vi, ar af hreyfa 7,7% (n = 3) sig einu sinni viku ea sjaldnar. au 10,3% (n = 4) sem sgu a hvorki n eiga vi hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar.

Fimmta fullyringin var mr finnst g ekki geta veri stolt(ur) af mrgu (r = 0,062). Mjg mikill minnihluti sagi etta eiga vel vi sig en eir sem geru a hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 84,6% (n = 33) sgu etta eiga illa vi og af eim hreyfa 17,9% (n = 7) sig einu sinni viku ea sjaldnar en 66,7% (n = 26) sig 2 sinnum viku ea oftar. 10,3% (n = 4) sgu etta hvorki n eiga vi sig og flestir af eim, ea 7,7% (n = 3) hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar.

Haldi var fram a bera saman fullyringar vi hversu oft viku vikomandi hreyfir sig annig a hann mist verulega ea svitni. Sett var fram fullyringin g er ng(ur) me sjlfa(n) mig (r = 0,263) og ar voru langflestir sem sgu a eiga vel vi sig og rmlega helmingur eirra hreyfir sig 2 sinnum viku ea oftar. 25,7% (n = 10) sgu a hvorki n eiga vi og hreyfa flestir af eim ea 23,1% (n = 9) sig 2 sinnum viku ea oftar. 5,1% (n = 2) sgu a eiga illa vi sig og skiptist a 2,6% (n = 1) sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar og 2,6% (n = 1) sem hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar.

Sett var fram fullyringin stundum finnst mr g einskis nt(ur) (r = -0,054). Mjg fir sgu a eiga vel vi sig ea 10,3% (n = 4) og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. 79,5% (n = 31) sgu a eiga illa vi sig og af eim hreyfa 15,5% (n = 6) sig einu sinni viku ea sjaldnar en 64,2% (n = 25) 2 sinnum viku ea oftar. 10,3% (n = 4) sgu a eiga hvorki n vi og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar ea 7,7% (n = 3).

Nsta fullyring var g vildi ska a g bri meiri viringu fyrir sjlfri/sjlfum mr (r = 0.039). Miklum minnihluta fannst etta eiga vel vi sig en flestir af eim hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 71,1% (n = 27) sgu a etta tti illa vi og af eim hreyfa 15,8% (n = 6) sig einu sinni viku ea sjaldnar en 55,3% (n = 21) sig 2 sinnum viku ea oftar. 10,5% (n = 4) sgu a etta tti hvorki n vi og af eim hreyfa 7,9% (n = 3) sig 2 sinnum viku ea oftar.

A lokum var bori saman hvort fullyringar um flagsskapinn ttu vel vi mia vi hversu oft vikomandi hreyfir sig viku.

Fyrst var a fullyringin g er flagsvera og mr lur vel innan um flk (r = 0.098). Mikill meirihluti sagi a eiga vel vi og langflestir af eim hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 15,5% (n = 6) sgu a eiga illa vi og af eim hreyfa 10,3% (n = 4) sig 2 sinnum viku ea oftar. 20,6% (n = 8) sgu a hvorki n eiga vi og af eim hreyfa 15,4% (n = 6) sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nsta fullyring var mr lur best fmenni (r = -0,095). Vel tplega helmingur sagi a eiga vel vi og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. 58,7% (n = 23) sgu a eiga illa vi og af eim hreyfa 51% (n = 20) sig 2 sinnum viku ea oftar en 7,7% (n = 3) einu sinni viku ea sjaldnar. 12,9% (n = 5) sgu a hvorki n eiga vi og af eim hreyfa 5,2% (n = 2) sig einu sinni viku ea sjaldnar en 7,7% (n = 3) sig 2 sinnum viku ea oftar.

Sasta fullyringin var mr lur illa innan um stran hp af flki (r = -0,164). Langfstir sgu a eiga vel vi sig en af eim hreyfa fleiri sig 2 sinnum viku ea oftar. 71,9% (n = 28) sgu a eiga illa vi sig og af eim hreyfa 59% (n = 23) sig 2 sinnum viku ea oftar. 15,5% (n = 6) sgu a hvorki n eiga vi en af eim hreyfa 5,2% (n = 2) sig einu sinni viku ea sjaldnar en 10,3% (n = 4) 2 sinnum viku ea oftar.


3.6 rttirnar og flagslfi

Nokkrar spurningar voru um flagslfi en r voru bornar fram remur flokkum. Fyrst var spurt hversu oft vikomandi gerir kvena hluti[6] einn, v nst hversu oft hann gerir smu hluti me fjlskyldu/ttingjum og a lokum hversu oft hann gerir hluti me vinum/kunningjum. Niurstur voru bornar saman vi hversu oft viku einstaklingurinn reynir sig annig a hann mist verulega ea svitni.

3.6.1 Einn

Byrja var a spyrja vikomandi hversu oft hann gerir kvena hluti einn og r niurstur bornar saman vi hversu oft viku vikomandi hreyfir sig annig a hann mist verulega ea svitni.

 

egar spurt var hversu oft vikomandi fer b einn (r = 0,158) kom ljs a langflestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim er mikill meirihluti a hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. Mjg fir fara einu sinni viku ea oftar ea 13% (n = 5) og hreyfa au sig 2 sinnum viku ea oftar. 15,6% (n = 6) fara 1-3 sinnum mnui og flestir af eim ea 13% (n = 5) hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar.

egar spurt var hversu oft vikomandi horfir sjnvarp ea vde/dvd einn (r = -0.068) eru berandi flestir sem horfa einu sinni viku ea oftar og af eim eru langflestir a hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. Flestir af eim sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar horfa einu sinni viku ea oftar. 5,2% (n = 2) horfa nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og helmingurinn af eim hreyfir sig 2 sinnum viku ea oftar. 12,8% (n = 5) horfa 1-3 sinnum mnui og au hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nst var spurt hversu oft vikomandi spilar (t.d. spil ea tlvuleiki) einn (r = 0,143). Flestir gera a einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. Dreifingin er mjg jfn meal eirra sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar. 26,2% (n = 10) spila nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim hreyfa 21% (n = 8) sig 2 sinnum viku ea oftar. 26,2% (n = 10) spila 1-3 sinnum mnui og af eim hreyfa 18,4% (n = 7) sig 2 sinnum viku ea oftar.

essu nst var spurt hversu oft vikomandi fer kaffihs einn (r = -0,063). ar segjast langflestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim er mikill meirihluti a hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. eir sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar segjast fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. 13,1% (n = 5) fara 1-3 sinnum mnui og hreyfa au sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nst var spurt hversu oft vikomandi fer t til a sna sig og sj ara (t.d. verslunarmist ea binn) einn (r =0.040). Nokkur meirihluti fer nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. Flestir af eim sem fara 1-3 sinnum mnui og einu sinni viku ea oftar hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar.


Nst komu fullyringar tengdar rttum, stundun sem horfi, og voru r bornar saman vi hversu oft viku vikomandi hreyfir sig.

 

egar bori var saman hversu oft vikomandi fer rttaviburi einn vi hversu oft viku hann hreyfir sig (r = 0,275) kom ljs a langflestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. Af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. eir sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar.

Nst var spurt hversu oft vikomandi fer rttahs einn (r = 0.039). ar kom ljs a flestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim hreyfa langflestir sig 2 sinnum viku ea oftar. 31,5% (n = 13) fara einu sinni viku ea oftar og ar af hreyfa 27% (n = 20) sig 2 sinnum viku ea oftar.

A lokum var spurt hversu oft er fari sundlaug einn (r = 0,245). Flestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. nokkrir sem hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar fara einu sinni viku ea oftar. Skipting er nokku jfn ar milli hj eim sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar.

3.6.2 Me fjlskyldunni og/ea ttingjum

Bornar voru upp smu spurningar aftur en etta skipti spurt hversu oft vikomandi gerir hlutina me fjlskyldu/ttingjum[7] og bori saman vi hversu oft viku hann hreyfir sig.

egar spurt var hversu oft er fari b me fjlskyldu (r = 0.108) kom ljs a langflestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim hreyfir mikill meirihluti sig 2 sinnum viku ea oftar. 10,8% (n = 4) fara 1-3 sinnum mnui og af eim hreyfa 8,1% (n = 3) sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nst var spurt hversu oft er horft sjnvarp ea vde/dvd me fjlskyldu (r = 0.117). Flestir horfa einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. Flestir af eim sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar horfa einu sinni viku ea oftar. 18% (n = 7) sem hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar horfa 1-3 sinnum mnui. 20,7% (n = 8) horfa nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim hreyfa 15,5% (n = 6) sig 2 sinnum viku ea oftar.

essu nst var spurt hversu oft er spila (t.d. spil ea tlvuleiki) me fjlskyldu (r = 0,033). Langflestir segjast gera svo nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. 7.8% (n = 3) gera svo 1-3 sinnum mnui og af eim hreyfa 5,2% (n = 2) sig einu sinni viku ea sjaldnar. 15,8% (n = 6) spila einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 13,2% (n = 5) sig 2 sinnum viku ea oftar.

N var spurt hversu oft er fari kaffihs me fjlskyldu (r = 0.203). Nnast allir segjast fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar h v hversu oft eir hreyfa sig.

A lokum var spurt hversu oft er fari t til a sna sig og sj ara (t.d. binn ea verslunarmist) me fjlskyldu (r = -0,043). Flestir segjast fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og ar hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. 31,4% (n = 12) fara 1-3 sinnum mnui og ar af hreyfa 23,6% (n = 9) sig 2 sinnum viku ea oftar. 15,7% (n = 6) fara einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 13,1% (n = 5) sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nst komu fullyringar tengdar rttum, stundun sem horfi, og voru r bornar saman vi hversu oft viku vikomandi hreyfir sig.

Nst var spurt hversu oft er fari rttaviburi me fjlskyldu (r = 0,227). Langflestir segjast fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. eir sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar segjast fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar.

egar spurt var hversu oft er fari rttahs me fjlskyldunni (r = -0.011) kom ljs a langflestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. 5,6% (n = 2) fara 1-3 sinnum mnui og hreyfa au sig 2 sinnum viku ea oftar. 8,4% (n = 3) fara einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 5,6% (n = 2) sig 2 sinnum viku ea oftar.

A lokum var spurt hversu oft er fari sundlaug me fjlskyldu (r = 0,216). Enn segjast langflestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. 7,9% (n = 3) fara 1-3 sinnum mnui og hreyfa au sig 2 sinnum viku ea oftar. 7,9% (n = 3) fara einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 2,6% (n = 1) einu sinni viku ea sjaldnar.

3.6.3 Me vinum og/ea kunningjum

A lokum voru bornar fram smu spurningar aftur en etta skipti var spurt hversu oft vikomandi geri smu hluti me vinum og/ea kunningjum snum.

 

egar spurt var hversu oft er fari bo me vinum (r = 0,364) fara flestir nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. Af eim hreyfa flestir sig 2 sinnum viku ea oftar. 20,6% (n = 9) fara 1-3 sinnum mnui og 15,4% (n = 7) eirra hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 10,3% (n = 4) sem hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar fara einu sinni viku ea oftar.

Nst var spurt hversu oft er horft sjnvarp ea vde/dvd me vinum (r = 0,081). Flestir sem hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar segjast horfa nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. Ltill meirihluti eirra sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar segjast horfa nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. 30,8% (n = 12) segjast horfa 1-3 sinnum mnui og af eim hreyfa 23,1% (n = 9) sig 2 sinnum viku ea oftar. 17,9% (n = 7) horfa einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 15,3% (n = 6) sig 2 sinnum viku ea oftar.

Spurt var hversu oft er spila (t.d. spil ea tlvuleiki) me vinum (r = -0.013. Flestir segjast gera a nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og hreyfir meirihlutinn af eim sig 2 sinnum viku ea oftar. 18,4% (n = 7) segjast gera a 1-3 sinnum mnui og af eim hreyfa 13,2% (n = 5) sig 2 sinnum viku ea oftar. 23,7% (n = 9) gera a einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 18,4% (n = 7) sig 2 sinnum viku ea oftar.

essu nst var spurt hve oft er fari kaffihs me vinum (r = 0,123). Langflestir segjast fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar h v hve oft eir hreyfa sig. 7,7% (n = 3) sem hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar fara 1-3 sinnum mnui. 2,6% (n = 1) fara einu sinni viku ea oftar og hreyfa au sig 2 sinnum viku ea oftar.

A lokum var spurt hve oft er fari t til a sna sig og sj ara (t.d. verslunarmist ea binn) me vinum (r = 0,145). Nokkur meirihluti segist fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og flestir af eim hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 36% (n = 14) fara 1-3 sinnum mnui og af eim hreyfa 30,8% (n = 12) sig 2 sinnum viku ea oftar. 10,3% (n = 4) fara einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 7,7% (n = 3) sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nst komu fullyringar tengdar rttum, stundun sem horfi, og voru r bornar saman vi hversu oft viku vikomandi hreyfir sig.

 

Spurt var hversu oft er fari rttaviburi me vinum (r = 0,390). Langflestir fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar h hve oft eir hreyfa sig. 13,2% (n = 5) fara 1-3 sinnum mnui og hreyfa au sig 2 sinnum viku ea oftar.

Nst var spurt hve oft er fari ttahs me vinum (r = 0,104). Meirihluti segist fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar og flestir eirra hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar. 2,7% (n = 1) sem hreyfa sig 2 sinnum viku ea oftar fara 1-3 sinnum mnui. 27% (n = 10) fara einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 21,6% (n = 8) sig 2 sinnum viku ea oftar.

A lokum var spurt hve oft er fari sundlaug me vinum (r = 0,273) og fara flestir nokkrum sinnum ri ea sjaldnar. Meirihluti eirra hreyfir sig 2 sinnum viku ea oftar. 12,8% (n = 5) fara 1-3 sinnum mnui og hreyfa au sig 2 sinnum viku ea oftar. 15,5% (n = 6) fara einu sinni viku ea oftar og af eim hreyfa 10,3% (n = 4) sig 2 sinnum viku ea oftar.

 

A lokum var borin saman fylgnin (r)[8] milli ess hve oft vikomandi gerir hlutina einn, me fjlskyldu/ttingjum ea me vinum/kunningjum og hversu oft viku vikomandi hreyfir sig svo hann mist verulega ea svitni.

 

Einn

Me fjlskyldu/ttingjum

Me vinum/kunningjum

Fer b

r = 0.158

r = 0,108

r = 0,364

Fer rttaviburi

r = 0.275

r = 0,227

r = 0,390

Fer rttahs

r = 0,039

r = -0,011

r = 0,104

Fer sundlaug

r = 0,245

r = 0,216

r = 0,273

Horfir sjnvarp ea vde/dvd

r = -0.068

r = 0,117

r = 0,081

Spilar, t.d. spil ea tlvuleiki

r = 0,143

r = 0,033

r = -0,013

Fer kaffihs

r = -0.063

r = 0,203

r = 0,123

Fer t til a sna sig og sj ara, t.d. verslunarmist

r = 0,040

r = -0,043

r = 0,145

Eins og sst tflunni er fylgnin mest egar bori er saman a fara rttaviburi me vinum vi hversu oft vikomandi hreyfir sig. Yfirleitt er fylgnin svipu milli ess hvort hlutirnir eru gerir einir, me fjlskyldu ea vinum. eru undantekningar eins og egar er spila, er fylgnin neikv og mjg ltil me vinum en orin jkv og gt egar a er gert einn. Sama er ar sem tala er um a fara kaffihs. er fylgnin neikv og mjg ltil egar tala er um a fara einn en hins vegar jkv og nokku g egar tala er um me fjlskyldu.

 

 

 


NIURSTUR II Eigindlegur hluti

3.7 Vitl

3.7.1 Svanur Ingvarsson

ann 06. aprl skellti g mr Selfoss og hitti ar a mli Svan Ingvarsson. Svanur er 41 rs gamall. Hann lauk nmi vi Kennarahskla slands sasta vor og starfar n sem kennari vi grunnsklann Selfossi. Svanur lenti slysi fyrir um 15 rum ar sem hann fll niur af hsaki vi vinnu sna og lamaist fyrir nean mitti.

Svanur var rttamaur egar hann lenti slysinu en hann fi sund af kappi. Hann sagi a hafa skipt skpum enda var hann var mjg vel undirbinn undir endurhfinguna bi andlega og lkamlega. Hann var endurhfingu sex mnui og telur a hafa hjlpa sr miki a vera svona lengi. Andlega fr hann mjg vel t r slysinu og hjkrunarfringar deildinni margspuru tvbarbrur hans hvort hann vri a ykjast af v hann var alltaf hljandi og hress. En Svanur var ekki a ykjast, hann leit slysi og lmunina a vissu leyti sem rtt og enn eina skorunina til a takast vi og keppni til a sigra. A mnu mati hefur hann svo sannarlega sigra essa keppni og er lifandi snnun ess a nnast allt er hgt ef viljinn er fyrir hendi.

Innan vi ri eftir slysi keppti hann sundmti Englandi. Hann sagi a hafa veri mjg gott fyrir sig, etta hefi veri nokkurs konar stkkpallur t lfi. arna var margt sem urfti a huga a ur en fari var t laugina, einnig var arna miki af flki sama bti og margt um manninn a horfa .

Svanur sagi a a yrfti mikinn viljastyrk til a halda sr gangandi og llu, allt vri miklu erfiara heldur en fyrir sem eru fatlair. En Svanur ltur lmunina ekki aftra sr vi neitt og heldur snu striki trauur.

mean heimskninni st sndi hann mr msan tbna sem hann en ar m nefna hjl, ski og kajak. Hjli smai hann sr eftir mynd sem hann s en a er tbi annig a stainn fyrir a stga pedalana me ftunum snr maur eim me hndunum auk ess a skipta um gr og bremsa. Tv dekk eru a aftan og eitt a framan og stll sem seti er .

Ski er eitt ski og stll ofan v og svo eru hafir stafir hndunum. Hann er einn af mjg fum, ef ekki s eini hr landi, sem stundar skarttina. Hann tk tt Vetrarlympumti fatlara Lillehammer snum tma. etta ski er alveg brsniugt og er a sjlfsgu hgt a fara allar lyftur v. Hann getur fari einn ski en a krefst plinga ur og arf a vera thugsa af hans hlfu ar sem hann arf sm asto vi a komast ski sem og a arf a hafa auga me honum lyftunum. En etta hefur ekki veri vandaml og segir hann starfsflk skastaa ekki vera neitt nema almennilegheit og allir tilbnir a hjlpa honum.

Svanur stundar einnig kajak en hann segir a a vissu leyti a erfiasta v hann arf alltaf hjlp me kajakinn, .e.a.s. vi a taka hann niur r loftinu og koma honum blinn og svo r blnum og vatni.

Svanur keyrir um jeppa og a fyrsta sem g spuri hann egar g hitti hann var hvernig hann fri og r jeppanum, hvort a vri ekkert ml einn. Hann sagi a a vri n lti ml og sndi mr a. Hann sem sagt skellir sr einn upp jeppann, setur stlinn sjlfur aftursti og fer einn t, ekkert ml fyrir hann.

a sem Svanur telur hafa hjlpa sr miki var, eins og ur kemur fram, a a hann var rttamaur fyrir. Fyrir utan sund hafi hann einnig veri frjlsum og aeins fimleikum. Hann hafi v gan styrk, thald og jafnvgi fyrir en allt a er mjg mikilvgt til a koma sr og r stlnum og stunda alla iju sem arf. a er ekki einungis styrkurinn sem er mikilvgur t.d vi a fara og r stlnum heldur arf einnig jafnvgi og ga lkamsbeitingu. Svanur getur til a mynda komi sr af glfinu og upp stlinn. Hann sndi mr a lka og a var trlegt a sj, hann settist glfi og einni svipan var hann binn a vippa sr upp stlinn. etta gefur honum auki ryggi vi a vera stlnum ar sem hann veit a hann getur bjarga sr einn og er v ekki jafnmiki upp ara kominn.

Fyrir sem eru bundnir hjlastl er allt meira vesen en fyrir ara. a kostar allt meiri orku og kraft og er a vissu leyti erfiara. a getur v veri freistandi eftir fullan vinnudag a leggjast bara t af og slappa af og kostar miklu meiri viljastyrk a gera a ekki. Fyrir fatlaa hjlastl kostar allt orku, ekki er auvelt a komast milli staa, a kostar lkamlegt erfii og v er mikilvgt a halda sr gu formi. Einnig er meiri speklering bak vi allt saman, a arf a vera viss um a geta komist anga sem maur tlar sr og ef maur kemst ekki einn alla lei arf a thugsa hvernig a klra etta af, hver getur hjlpa og hvernig. a er vst htt a segja a Svanur hafi ann viljastyrk sem arf og miklu meira en a. a mttu margir taka hann sr til fyrirmyndar en etta er maur sem ltur ekkert aftra sr og gerir a sem hann vill.

3.7.2 Anna Gurn Sigurardttir

ann 14. aprl hitti g nnu Gurnu Sigurardttur en hn er 29 ra og vinnur hj rttasambandi fatlara. Anna Gurn fddist me klofinn hrygg og arf anna hvort a ganga vi hkjur ea vera hjlastl. Hn bj Suurnesjum egar hn var yngri og gekk ar skla. Hva rttir sklanum varar fr Anna Gurn tma en var ekki me, .e.a.s. hn horfi eingngu . a var undantekning egar spilaur var ftbolti en gat hn veri me og a var ekki a tilstulan kennara heldur samnemenda. rtt fyrir a taka ekki tt rttatmum lk hn sr ti me krkkunum hinum og essum leikjum og gekk a mjg vel. egar hn fr fjlbraut breyttist etta hins vegar og ar var henni boi a vera tkjasalnum ef hn gat ekki teki tt tmum og fannst henni a frbrt, enda er hreyfingin nausynleg. a sem hn segist sj mest eftir r sklarttum er a hafa ekki fengi a vera me sundi enda gat hn vel synt og tti lklega auveldast me a taka tt v. Hn telur kennara oft ekki vera upplsta um asto sem eir geta fengi og eim grundvelli neita eir ftluum nemendum a vera me tma. etta er a breytast dag en eru ekki allir ngu vel upplstir. Einnig segir hn a fatlair eigi a til a komast upp me a vera ekki me svo a eir geti a.

ri 1991 kom Anna Karlna hj rttasambandi fatlara sr samband vi nnu Gurnu til a kynna fyrir henni barna- og unglingamt sem halda tti Danmrku a r. Anna Gurn fr etta mt rtt fyrir a hafa ekkert veri bin a fa rttir og segir a hafa gjrbreytt lfi snu. Hn fr foreldralaus etta mt og urfti v a standa meira eigin ftum en hn hafi ur gert. arna ttai hn sig v a hn var ekki s eina sem tti vi ftlun a stra auk ess sem hn s a hn var mjg heppin mia vi marga ara. Hn sagi a hn hefi nnast upplifa sig sem fatlaa arna, ar sem allir arir voru svipuum sporum og hn. a sem hjlpai henni einnig miki var a flki sem var me var einungis arna til a hjlpa, ekki gera hlutina fyrir au. a kom fram vi hana, sem og ara, jafnrttisgrundvelli en sndi enga vorkunn ea ofverndun. a var mjg hvetjandi og tti a krakkarnir geru hlutina sjlf. Hn upplifi a fyrsta sinn a urfa a taka byrg sjlfri sr. etta mt hellti henni t lfi. Hn laist meira sjlfstraust og sjlfsliti efldist, hn byrjai a stunda rttir af kappi og framhaldi af v hlt essi run fram. Hn fr a mynda sr eigin skoanir og fann hugasvi sitt sem er flagsml. a eru enn krakkar sem fara etta mt en enn dag segir hn oft urfa a ta vi foreldrum til a leyfa brnunum a fara og meira segja eru foreldrar sem neita a senda krakkana sna. eir treysta ekki flkinu sem fer me en oft eru krakkarnir mun meira sjlfbjarga heldur en foreldrarnir halda. Henni finnst etta mjg slmt enda skipti etta mt skpum fyrir hana. a var ekki endilega keppnin sjlf heldur a a upplifa sig sem fatlaa og flagsskapurinn sem fylgdi mtinu.

Vi rddum miki um a hvar flki vri sem vri fatla, t.d. hreyfihamlair sem eru bundnir hjlastl, og komumst a eirri niurstu a etta flk vri lklega bara miki heima. Hn segir fylgja v miki ryggi og a erfitt geti veri a prfa eitthva ntt ea a drfa sig af sta til a gera eitthva. ttingjar geta skipt skpum hva etta varar. eir geta tt manni fram me hvatningu og hjlp ef ess arf en einnig geta eir dregi r manni, vilja oft hlfa og vernda of miki. etta getur skapa vandaml og ori til ess a fatlaur einstaklingur verur jafnvel of miki upp ara kominn. Hvernig ttingjarnir eru getur orsakast bi af v a s fatlai treystir ekki eim fatlaa til a gera hlutina, telur jafnvel a hann geti a ekki, ea jafnvel a s fatlai treystir sr ekki til a takast vi hlutina. En fyrir ann fatlaa snst etta ekki bara um rttirnar heldur almennt um tttku lfinu.

g rddi miki vi nnu sambandi vi rttir fatlara. a sem g hef rekist mean essari rannskn hefur stai er hva rttir fatlara eru snilegar almenningi. Einnig eru bara kvenar greinar stundaar en ekki er miki af hprttum ar meal. Anna var alveg sammla essu og sagi a a vantai a f almennu rttaflgin meira samstarf, a eru margar greinar sem au geta haft og sem allir geta veri me h ftlun eins og t.d. sitjandi blak. En a sem henni finnst lka vanta, og g er alveg sammla henni ar, er kynning rttum fatlara, bi gegnum sklana sem og almennu flgin. a arf a gera almenningi grein fyrir a til eru rttir fyrir fatlaa og a allir geta stunda rttir. Einnig vantar meiri almenna frslu um fatlaa, bi rttir fatlara sem og almennt um fatlanir.

Anna Gurn lri a af reynslunni a maur arf ekki a vera afreksmaur rttum til a rttir hafi hrif lf manns. r geta hjlpa manni hva varar flagslf og einnig sjlfsmyndina. Eftir fyrsta mti sem Anna Gurn tk tt hlt hn fram rttum og upp fr v reif hn sig upp r v a vera feimin og loku og fr a mynda sr snar eigin skoanir og fann hugasvi sitt. a er ann htt sem rttirnar geta haft svo mikil hrif lka.

4. KAFLI

UMRUR

4.1 Umrur

Rannsknarspurningin var: Hafa rttir flagsleg hrif fatlaa? egar essi spurning var sett fram var tt vi hvort fatlair fru rttir og hldust eim flagsskapsins vegna. a var v mjg athyglistvert a sj a flestar rttagreinar sem eru stundaar af tttakendum eru greinar sem flokkaar eru sem einstaklingsrttir, sumar eirra geti veri hprttir, eins og t.d. bohlaup frjlsum rttum og bosund. Reyndar er boccia hprtt og bortennis verur maur a hafa einn flaga til a fa me. Hins vegar eru engar af essum dmigeru hprttum, eins og t.d. ftbolti og karfa, boi fyrir fatlaa hr landi og enginn af tttakendunum sem stundar r. Svanur sagi mr a reynt hefi veri a bja upp hjlastlakrfu hr fyrir nokkrum rum sem gekk vel til a byrja me en a lagist fljtt upp fyrir. egar g spuri hann sem og nnu Gurnu a stu fyrir v kom fram a erfitt vri a f mannskap til a taka tt sem og a kostnaurinn vi bnainn vri gfurlegur. Annar mguleiki hprttum fyrir fatlaa er sitjandi blak. Bar essar greinar gtu almenn rttflg boi upp og allir teki tt , a er ekki nausynlegt a vera fatlaur til a geta veri me.

4.1.1 Almennt

a var mjg margt sem kom fram rannskninni en fyrst ber a geta eirra sem stunda rttir. a er mjg athyglisvert a langflestir af eim eru hreyfihamlair, enginn er heyrnardaufur og mjg fir blindir/sjnskertir. sturnar fyrir essu eru ekktar en tala er um a heyrnardaufir su mjg einangrair og erfitt a n til eirra (Margrt Ggja rardttir, 2004). En etta mtti rannsaka og kanna hvort og hvernig er hgt a n til essa hpa.

egar kanna var hvort a vri munur hve oft eir sem eru me mefdda og unna ftlun hreyfa sig kom ljs a eir sem eru me mefdda ftlun hreyfa sig mun oftar viku. Rmlega helmingur af eim hreyfir sig 4 sinnum viku ea oftar. Helmingur af eim sem eru me unna ftlun hreyfa sig aftur mti 2-3 sinnum viku. Ekki kemur fram orskin vi essu en spurningar vakna um hvort eir sem eru me mefdda ftlun eigi auveldara me a drfa sig af sta og halda sr vi heldur en eir sem eru me unna ftlun. Eins og Svanur segir a er allt miklu meira ml fyrir sem eru fatlair, srstaklega ef eir eru bundnir hjlastl og krefst a mun meiri sjlfsaga og kveni a drfa sig af sta a gera eitthva heldur en fyrir fatlaan einstakling.

4.1.2 Sklinn

Hva rttatma sklanum varar kom mjg vart hve margir a eru sem taka ekki tt egar teki er mi af v hve margir hreyfa sig reglulega. Rmlega helmingur tekur aldrei tt rttatmum rtt fyrir a vera a hreyfa sig og jafnvel oft viku. Reynt var a f fram af hverju vikomandi er ekki me tmum en a gekk erfilega ar sem oft var merkt vi fleira en eitt. a er v erfitt a lykta eitthva t fr essum niurstum anna en a fatlair virast ekki taka tt tmum eir su frir um a hreyfa sig. a kemur fram rannskn sem ger var af Snfri ru Egilsson (2003) a a s mjg mismunandi hvernig kennarar skilgreina hlutverk sitt. Kennarar telja a flest sem er utan hefbundinnar kennslu s bygr astoarmannsins. Einng hafa sumir kennarar ekki ekkingu sem arf til a taka vi ftluum nemendum. Margir virast eiga erfitt me a bija um vieigandi asto ea rgjf (Rannveig Traustadttir ritstjri 2003:107). etta gti hugsanlega veri orsk ess a svo fir taka tt irttatmum. a er ekki hgt a fullyra neitt essum efnum t fr essari rannskn en etta er nausynlegt a rannsaka betur.

4.1.4 Sjlfsliti

egar liti var fullyringar um hvernig vikomandi ltur sjlfan sig var tvennt sem kom fram. fyrsta lagi var greinilegt a eir sem hreyfa sig reglulega eiga auveldara me a gagnrna sig og dma sig jafnvel harar en eir lta jafnframt jkvar sig. eir eiga auveldara me a meta bi kosti og galla fari snu.

Flestir af eim sem hreyfa sig einu sinni viku ea sjaldnar lta jkvtt sig og eru ngir me sjlfa sig. Munurinn kom helst fram v a eir sem hreyfa sig oftar eiga auveldara me a setja sig sjlfa endana kvrunum. eir sem hreyfa sig sjaldnar segja a hlutirnir eigi hvorki n vi ea frekar sammla/sammla. eir sem hreyfa sig oftar aftur mti eru mjg sammla/sammla. etta snir okkur a eir eru meira gagnrnir sjlfa sig og eru meira dma sig.

4.1.3 Flagsskapurinn

Hva flagsskapinn varar kom ljs a rmlega helmingur af eim sem stunda rttir reglulega voru sammla v a gera a til a eignast vini sem og til a vera me vinum snum. t fr v m draga lyktun a flagsskapurinn spili nokku stran tt rttaikuninni. Einnig kom ljs a af eim sem stunda rttir me rttaflagi eru nnast allir rttaflagi fatlara. a getur bent til ess a einstaklingarnir leita eftir flgum snu reki og sem eiga hugsanlega vi smu ea svipu vandaml a glma. a arf a taka tillit til ess a str hluti af rtakinu var tttakendur rttaflgum fatlara. nnur sta gti veri s a almenn rttflg bja ekki upp a a fatlair su me. Orskin fyrir essu kemur ekki fram rannskninni en gti veri athyglisvert a rannsaka sar. Eins og kemur fram Ungt flk 92 er erfitt a segja til um orsakatengsl egar flagsskapurinn er annars vegar, fer flk rttir vegna flagsskapsins ea efla rttirnar flagsskapinn me t.d. auknu sjlfstrausti? etta vri mjg hugavert a rannsaka og niursturnar gtu komi a miklu gagni.

egar tala er um rttir og flagsskap skal taka me reikninginn a rttir bta sjlfsmynd og sjlfryggi og getur a leitt til betri flagslegrar stu utan rttanna (Candace Ashton-Shaeffer o.fl. 2001, rlfur rlindsson o.fl 1994). Eins og kemur fram ur virast eir sem hreyfa sig oftar hafa sterkari sjlfsmynd og meira sjlfsryggi sem bendir til ess a rttirnar spila sama hlutverk hj ftluum sem og ftluum hva a varar. etta hefur ekki veri rannsaka hr landi en a vri vert a kanna nnar orsakatengslin arna milli.

Bori var saman hve oft vikomandi gerir kvena hluti, t.d. a fara b, kaffihs ea fleira, einn, me fjlskyldu/ttingjum ea me vinum/kunningjum vi hversu oft hann reynir sig annig a hann mist verulega ea svitnar. Niursturnar komu nokku vart ar sem ekki virist vera svo mikill munur. eir sem hreyfa sig oftar eru virkari einir, eir eru duglegri a fara t meal flks einir heldur en arir. etta gti hugsnlega tengst v eins og kemur fram rannskn Candace o.fl. (2001) a a a stunda rttir gefur aukinn kraft og orku. Einnig verur sjlfsmyndin sterkari (rlfur rlindsson o.fl 1994) og v auveldara a mta allir mtstu sem vikomandi getur hugsanlega ori fyrir.

egar bori er saman hve oft kvenir hlutir eru gerir me fjlskyldu/ttingjum vi hve oft viku vikomandi hreyfir sig svo hann mist verulega ea svitni kemur mjg vart hve ltill munur er. eir sem hreyfa sig sjaldnar virast fara oftar t meal flks me fjlskyldu/ttingjum heldur en einir. eir sem hreyfa sig oftar virast gera meira einir heldur en me fjlskyldunni og gti a bent til ess a eir ekkja sig og takmrk sn betur og vita hva eir geta. etta samrmist v sem kemur fram vitalinu vi nnu Gurnu a um lei og hn fer mti ein verur hn meira sjlfbjarga. etta gti bent til ess a eir sem hreyfa sig sjaldnar eru meira upp fjlskylduna komnir.

egar bori er saman hve oft kvenir hlutir eru gerir me vinum/kunningjum eftir v hve oft vikomandi hreyfir sig kemur ljs a ar er dreifingin orin meiri. a er nokku berandi a eir sem hreyfa sig oftar eru ornir virkari hr, flagslf eirra virist vera meira og eir duglegri a gera eitthva me vinum/kunningjum.

heildina liti virast eir sem hreyfa sig oftar vera flagslega virkari og gera meira, .e. eir fara frekar t meal flks. a m v draga lyktun a rttirnar hafi vtkari hrif en eingngu flagsleg. etta kemur heim og saman vi a sem ur hefur komi fram (Candace Ashton-Shaeffer o.fl. 2001, rlfur rlindsson o.fl 1994,) og eins og Anna Gurn segir a rttirnar ta undir betri sjlfsmynd og auki sjlfstraust og a auveldar manni ll samskipti sem maur arf a hafa.

 

4.2 Lokaniurstur

a er ljst t fr v sem hr hefur komi fram a rttir hafa flagsleg hrif fatlaa en samrmi vi a sem kemur fram Ungt flk 92 er ekki vita hver orsakatengslin eru. a er margt sem yrfti a kanna v samhengi en gaman vri a vita hvort fatlair leita rttirnar vegna flagsskapsins ea hvort flagslf eirra er flugra ar sem eir stunda rttir. a gefur auga lei a rttir og hreyfing hafa g hrif hvort heldur sem er fatlaa sem og fatlaa einstaklinga en hrifin eru mjg margtt.

 

 


Heimildaskr

 

Candace Ashton-Shaeffer, Heather J. Gibson, Cari E. Autry og Carolyn S. Hanson. 2001. Meaning of Sport to Adults with Physical Disabilities: A Disability Sport Camp Experience. Sociology of Sport Journal. Human Kinetics Publishers, Inc. Bandarkin.

Karen P. DePauw og Susan J. Gavron. 1995. Disability and sport. Human Kinetics, Bandarkin.

 

rttasamband fatlara. 2004, 25. mars. Vefsl: http://www.isisport.is/if

 

Margrt Ggja rardttir. 2004. Glsur fr kennara tknmli, 07.01. Kennarahskli slands, rttabraut.

 

Nmsefni fyrir leibeinendur. Gefi t af frslunenfnd rttasambands fatlara, Reykajvk 2001.

Sigurbjrn rni Arngrmsson. 2004. Glsur fr kennara sjkdmafri, . Kennarahskli slands, rttabraut.

 

Rannveig Traustadttir, ritstjri. 2003. Ftlunarfri Njar slenskar rannsknir. Hsklatgfan, Reykjavk.

 

Sigurur Magnsson og Sigurur . Frijfsson. 1998. Strsti sigurinn, rttir fatlara slandi 25 r. rttasamband fatlara, Reykjavk

 

Sing-Fai Tam. 1998. Comparing the Self-Concepts of Persons With and Without Physical Disabilities. The Journal of Psychology, hvar?????

 

rlfur rlindsson, orlkur Karlsson og Inga Dra Sigfsdttir. 1994. Um gildi rtta fyrir slensk ungmeni. Rannsknastofnun uppeldis- og menntamla, Prentsmija rna Valdemarssonar, Reykjavk.

 

Winnick, Joseph P. 1995. Adapted physical education and sport. Human Kinetics, Bandarkin.

World Health Organization. 2004, 05. aprl. Vefsl: http://www.who.int/health_topics/disabled_persons/en/


akkaror

 

g vil fra mnar bestu akkir til leibeineda minna, Viars Halldrssonar og nnu Karlnu Vilhjlmsdttur fyrir astoina. Einnig vil g akka nnu Gurnu og Svani fyrir a taka mti mr. Einari Brynjlfssyni og Helgu Hkonardttur frir g bestu akkir, asto eirra var metanleg. A lokum vil g akka fjlskyldu minni fyrir a standa vi baki mr.


VIAUKI I - Spurningalisti

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

rttir 
og 
lkamleg ftlun

Til tttakenda!

 

 

Hr eftir fara spurningar sem ert bein(n) um a svara. essar spurningar fjalla um skoanir nar, flagslega tti, rttastundun og fleira sem tengist r. r eru hluti af lokaverkefni mnu rttafri vi Kennarahskla slands. r er frjlst a taka tt essari rannskn en svr n skipta miklu mli og vona g a svarir af samviskusemi. Fari er me alla spurningalistana sem fyllsta trnaarml og er fyllstu nafnleyndar gtt. Ekki er nokkurn htt hgt a rekja svrin til n. llum spurningalistum verur eytt hlfu ri eftir a rannsknin fer fram.

 

Vi flestum spurningum eru nokkrir svarmguleikar og arft aeins a merkja vi einn eirra. Settu kross reitinn vi a svar sem velur. Ef r finnst valmguleikarnir ekki eiga nkvmlega vi ig merktu vi ann valmguleika sem r finnst vera rttastur ea eiga best vi ig af eim mguleikum sem gefnir eru.

 

Me fyrirfram kk fyrir tttkuna,

Gubjrg Hkonardttir, nemi 3ja ri rttafri vi Kennarahskla slands.


1. Af hvoru kyninu ertu?

KK KVK

 

 

2. Hvaa r ertu fdd(ur)? _______________

 

 

3. Er ftlun n mefdd ea unnin?

Mefdd unnin

 

 

4. Hvaa flokki fatlara tilheyriru?

 

a) Blindir/sjnskertir

b) Hreyfihamlair

hjlastl

Ekki hjlastl

c) Heyrnardaufir

d) Anna?

Hva? ______________________________________________________________

 

 

5. Ert rttaflagi?

 

a) Nei, g hef aldrei veri rttaflagi

b) Nei, en g var ur rttaflagi

c) J, en g tek ekki tt fingum

d) J, g fi me almennu rttaflagi

e) J, g fi me rttaflagi fyrir fatlaa

f) Nei, en g stunda rttir/fingar/lkamsjlfun eigin vegum

 


6. Eftirfarandi spurningar eru um rttir og lkamsjlfun.

(Merktu aeins EINN reit HVERJUM li)

 

 

Aldrei

Sjaldnar en 1 sinni viku

Einu sinni viku

2-3 sinnum viku

4-5 sinnum viku

Svo til hverjum degi

a) Hversu oft reynir ig lkamlega annig a mist verulega ea svitnar?

 

b) Hve oft stundar rttir og/ea lkamsjlfun sem ekki er vegum rttaflags?

 

 

 

 

 

 

 

c) Hve oft stundar rttir (fingar og/ea keppni) me rttaflagi?

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

d) Hve oft stundar rttir/ lkamsjlfun rum forsendum og hvaa?

 

 

 

 

 

 

Arar forsendur? ______________________________________________________

_____________________________________________________________________

 

 

EF STUNDAR EKKI RTTIR SLEPPTU SPURNINGUM NR. 7 13 OG SVARAU NST SPURNINGU NR. 14.

 

 

7. Hvenr byrjairu rttum?

 

14 ra ea yngri

15-19 ra

20-24 ra

25-29 ra

30-34 ra

35 ra ea eldri

 

 

8. Stundaru hprtt ea einstaklingsrtt?

 

Hprtt

Einstaklingsrtt

Bi


9. Hvaa rttagrein/ar stundaru?

 

a) Sund

b) Frjlsar rttir

c) Boccia

d) Krfuknattleik

e) Knattspyrnu

f) Handknattleik

g) Blak

h) Bogfimi

i) Bortennis

j) Lyftingar

k) Vetrarrttir

l) Hestamennsku

m) Anna

Hva? ______________________________________________________________

 

10. Ef stundar rttir hversu sammla ea sammla ertu eftirfarandi fullyringum?

g stunda rttir......

(merktu aeins EINN reit HVERJUM li)

 

 

Mjg sammla

Frekar sammla

Hvorki n

Frekar sammla

Mjg sammla

a) til a halda mr gu formi

*

 

 

b) til a bta frni mna rttinni

 

 

 

 

*

 

 

 

c) til a hafa a skemmtilegt

 

 

 

 

*

 

 

 

d) til a gefa mr kraft og orku

 

 

 

 

*

 

 

 

e) til a eignast vini

 

 

 

 

*

 

 

 

f) til a vera me vinum mnum

 

*

 

 

 

 

*

 

 

 

g) af v a mr var rlagt svo

 

 

 

*

 

*

 

 

 


11. Hversu gur finnst r jlfari inn vera?

 

Hef engan jlfara

Mjg gur

Frekar gur

Hvorki n

Frekar llegur

Mjg llegur

 

 

12. Hve miklar krfur gerir jlfarinn til n?

 

Hef engan jlfara

Mjg miklar

Frekar miklar

Hvorki n

Frekar litlar

Mjg litlar

 

 

13. Hve mikla herslu leggur jlfarinn eftirfarandi tti

 

 

Hef engan jlfara

Mjg mikla

Frekar mikla

Hvorki n

Frekar litla

Mjg litla

a) Sigur keppni

 

b) Heilbrigt lferni

 

 

 

 

 

 

 

c) Taka tt til a hafa gaman af

 

 

 

 

 

 

 

d) A bta sig

 

 

*

 

 

 

 

 

 

 

 

EF ERT EKKI SKLA SLEPPTU SPURNINGU NR. 14 OG SVARAU NST SPURNINGU NR. 15.

 

 


14. Hversu vel eiga eftirfarandi fullyringar vi ig?

 

 

Mjg sammla

Fremur sammla

Hvorki n

Fremur sammla

Mjg sammla

a) g tek virkan tt rttatmum sklanum

 

b) Kennarinn kemur fram vi mig eins og alla ara tmanum

 

 

 

 

 

 

c) Krakkarnir koma fram vi mig eins og hvert anna

 

 

 

 

 

 

d) g tek tt rttatmum eins miki og g treysti mr til

 

 

 

 

 

 

e) Mr lur mjg vel rttatmum

 

 

 

 

 

 

f) g get ekki teki tt rttatmum g vildi a

 

 

 

 

 

 

g) Mr lur mjg illa rttatmum og vildi helst sleppa vi

 

 

 

 

 

 

h) g f ekki a taka tt rttatmum vegna ftlunar minnar

 

 

 

 

 

 

i) g tek aldrei tt rttatmum

 

 

 

 

 

 


15. Hversu sammla ea sammla ertu eftirfarandi fullyringum?

(Merktu EINN reit HVERJUM li)

 

Mjg sammla

Frekar sammla

Hvorki n

Frekar sammla

Mjg sammla

a) Mr finnst g hreyfa mig ngu miki

 

 

b) Mr finnst g heilsuhraust(ur)

 

 

 

 

 

 

 

c) Andleg heilsa mn er g

 

 

 

 

 

 

 

d) g erfitt me a hreyfa mig

 

 

 

 

 

 

 

e) g nt ess a hreyfa mig/stunda lkamsjlfun

 

 

 

 

 

 

 


 

16. Hve oft gerir eitthva af eftirtldu einn?

(Merktu EINN reit HVERJUM li)

 

 

Nr aldrei

Einu sinni ri

Nokkrum sinnum ri

1-3 sinnum mnui

Einu sinni viku ea oftar

a) Fer b

 

b) Fer rttaviburi

 

 

 

 

 

 

c) Fer rttahs

 

 

 

 

 

 

d) Fer sundlaug

 

 

 

 

 

 

e) Horfi sjnvarp ea vde/dvd

 

 

 

 

 

 

f) Spila (t.d. spil ea tlvuleiki)

 

 

 

 

 

 

g) Fer kaffihs

 

 

 

 

 

 

h) Sni mig og s ara (t.d. bnum, verslunarmist)

 

 

 

 

 


17. Hve oft gerir eitthva af eftirtldu me fjlskyldu inni (t.d. mmmu og/ea pabba, systkinum)?

(Merktu EINN reit HVERJUM li)

 

 

Nr aldrei

Einu sinni ri

Nokkrum sinnum ri

1-3 sinnum mnui

Einu sinni viku ea oftar

a) Fer b

 

b) Fer rttaviburi

 

 

 

 

 

 

c) Fer rttahs

 

 

 

 

 

 

d) Fer sundlaug

 

 

 

 

 

 

e) Horfi sjnvarp ea vde/dvd

 

 

 

 

 

 

f) Spila (t.d. spil ea tlvuleiki)

 

 

 

 

 

 

g) Fer kaffihs

 

 

 

 

 

 

h) Sni mig og s ara (t.d. bnum, verslunarmist)

 

 

 

 

 

 


18. Hve oft gerir eitthva af eftirtldu me vinum og/ea kunningjum?

(Merktu EINN reit HVERJUM li)

 

 

Nr aldrei

Einu sinni ri

Nokkrum sinnum ri

1-3 sinnum mnui

Einu sinni viku ea oftar

a) Fer b

 

b) Fer rttaviburi

 

 

 

 

 

 

c) Fer rttahs

 

 

 

 

 

 

d) Fer sundlaug

 

 

 

 

 

 

e) Horfi sjnvarp ea vde/dvd

 

 

 

 

 

 

f) Spila (t.d. spil ea tlvuleiki)

 

 

 

 

 

 

g) Fer kaffihs

 

 

 

 

 

 

h) Sni mig og s ara (t.d. bnum, verslunarmist)

 

 

 

 

 

 


19. Hversu vel finnst r eftirfarandi stahfingar eiga vi um ig?

(Merktu EINN reit HVERJUM li)


 

mjg illa vi

frekar illa vi

Hvorki n

frekar vel vi

mjg vel vi

a) Mr finnst g vera a minnsta kosti jafn mikils viri og arir

b) g hef marga ga eiginleika

 

c) g er misheppnu/ misheppnaur

 

 

 

 

 

 

d) g get gert margt jafn vel og arir

 

 

 

 

 

 

e) Mr finnst g ekki geta veri stolt(ur) af mrgu

 

 

 

 

 

 

f) g er ng(ur) me sjlfa(n) mig

 

 

 

 

 

*

 

 

g) Stundum finnst mr g einskis nt(ur)

 

 

 

 

 

 

h) g vildi ska a g bri meiri viringu fyrir sjlfri/sjlfum mr

 

 

 

 

 

 

i) g er flagsvera og mr lur vel innan um flk

 

 

 

 

 

 

j) Mr lur best fmenni

 

 

 

 

 

 

k) Mr lur illa innan um stran hp af flki

 

 

 

 

 

 

l) g er ng(ur) me lf mitt

 

 

 

 

 

20. Er eitthva sem vilt koma framfri sem tengist efni spurningalistans, eitthva sem r finnst a mtti betur fara ea sem er gott?

 

________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

 

 

 

Athugau n hvort hefur gleymt nokkrum spurningum og ef svo er ekki akka g r krlega fyrir tttkuna.



[1] dB er skammstfun fyrir ori decibel sem er mlieining styrk hlja. (Margrt Ggja rardttir, 2004)

[2] n stendur fyrir fjlda tttakenda bak vi prsentutluna.

[3] Eins og niurstum undan er teki saman tvo hpa hversu oft viku einstaklingurinn hreyfir sig; einu sinni viku ea sjaldnar og tvisvar viku ea oftar.

[4] r stendur hr fyrir Pearson Correlation og er tt vi hvort fylgni s til staar en hn er fullkomin egar r = 1. Fylgnin minnkar eftir v sem r minnkar (r = 0.01 nnast engin fylgni). Fylgnin getur veri bi jkv og neikv (ef fyrir framan er neikv fylgni, annars jkv).

[5] Valmguleikar hr voru mjg illa vi um mig, frekar illa vi um mig, hvorki n, frekar vel vi um mig og mjg vel vi um mig. Vi rvinnslu eru tveir fyrstnefndu flokkarnir teknir saman illa vi um mig og tveir siastnefndu teknir saman vel vi um mig.

[6] Valmguleikarnir voru nr aldrei,einu sinni ri, nokkrum sinnum ri, 1-3 sinnum mnui og einu sinni viku ea oftar. Vi rvinnslu eru teknir saman rr fyrstu nokkrum sinnum ri ea sjaldnar.

[7] Teki er saman grafi eir sem fara nokkrum sinnum ri ea sjaldnar, 1-3 sinnum mnui ea 1 sinni viku ea oftar.

[8] Eins og ur kemur fram er fylgni fullkomin egra r = 1, eftir v sem r minnkar er minni fylgni.